انگار مشتري ادبيات كمتر از سينماست
نشست نقد و بررسي آثار داستاني مسعود كيميايي شامل رمان‌هاي «جسدهاي شيشه‌اي» و «حسد» روز 19 مرداد در فرهنگسراي هنر برگزار شد.
به گزارش ايسنا، در اين نشست كه اجراي آن را جواد طوسي برعهده داشت، با بيان اين مطلب كه بررسي جايگاه آثار داستاني مسعود كيميايي در ادبيات معاصر و نسبت آن با آثار سينمايي‌اش يك ضرورت است، با طرح اين پرسش كه آيا بين كارنامه سينمايي و آثار داستاني كيميايي يك نقطه وصل هست، به استقبال سخنان جمشيد ارجمند رفت.
جمشيد ارجمند - ويراستار رمان «جسدهاي شيشه‌اي» مسعود كيميايي - درباره نقطه اشتراك آثار داستاني و سينمايي كيميايي گفت: نخست ترجيح مي‌دهم كه به دوست و استادم مسعود كيميايي درود بفرستم كه 50 سال است كار مي‌كند و از سال 47 از اعتراض دست نكشيده و حرفش را مي‌زند و براي همين هميشه مثل روز اول آشنايي‌ام با كيميايي، او را محترم و بزرگ مي‌دانم.
او در ادامه خاطرنشان كرد: همان‌طور كه خود مسعود كيميايي مي‌گويد، رمان «جسدهاي شيشه‌اي» فيلم‌هاي نساخته كيميايي است. در آن نخستين نشستي كه 40، 50 صفحه اين رمان را برايم خواند، ديدم كه از اين اثر مي‌شود در همين صفحات، سه فيلم بيرون آورد. كيميايي نقبي مستقيم بين سينما و رمان زده و اين دو رسانه از آغاز شروع كار سينما با هم ارتباطي مستقيم داشتند و بسياري آثار سينمايي با اقتباس از رمان پديد آمده و اين نخستين‌بار است كه فيلم‌هاي ساخته‌نشده كارگردان رمان مي‌شود.
ارجمند يادآور شد: در رمان «جسدهاي شيشه‌اي»، مخاطب رمان نمي‌خواند؛ فيلم مي‌بيند و اين رمان تصاوير و وقايع صرف نيست؛ بلكه زندگي است. در اين رمان همچنين زن نقطه كانوني است و سهم زن در اين رمان، سهم خاصي است.
در ادامه اين نشست، جواد طوسي با اشاره به اين‌كه مسعود كيميايي بچه شهرري و جنوب شهر بوده است، از نقش مكاني كه در سال‌هاي آغازين زندگي آنجا زندگي كرده و تأثيرش بر خلق آثار اين نويسنده و كارگردان پرسيد، كه ارجمند با تأكيد بر تأثير محله شهرري بر نوع نگاه كيميايي، يادآور شد: مطمئنا چنان بوده كه چنين شده است.
ارجمند در ادامه با انتقاد از كساني كه سعي در كم‌اعتبار نشان دادن آثار سينمايي مسعود كيميايي دارند، تصريح كرد: عده‌اي پس از انتشار رمان‌هاي كيميايي مي‌گفتند بهتر است كه از آغاز رمان مي‌نوشت و به سراغ ساختن فيلم نمي‌رفت؛ اما به اعتقاد من، اين حرف‌ها طنز است. كيميايي همان كاري را كرد كه مي‌بايست انجام مي‌داد.
اين منتقد سينما و نويسنده در بخش ديگري از سخنانش درباره «جسدهاي شيشه‌اي» كيميايي و ويراستاري اين اثر كه توسط وي انجام شده است، به ارائه توضيحاتي پرداخت و يادآور شد كه كار مهمي انجام نداده و فقط با دقت بيش‌تري از يك خواننده عادي، «جسدهاي شيشه‌اي» را خوانده است.
طوسي در ادامه از مسعود كيميايي پرسيد، هنگامي كه «جسدهاي شيشه‌اي» را مي‌نوشتيد، آيا سير ادبيات داستاني معاصر را مطالعه كرديد كه بخواهيد رمان «جسدهاي شيشه‌اي» اتفاقي ديگر در اين حوزه باشد، يا نه با رفتاري از پيش انديشيده‌شده و آگاهانه به سراغ نگارش رمان نرفتيد و روايت آن يك‌باره رقم خورد؟
کيميايي كه نسبت به حضور كم‌رنگ حاضران در نشست گله‌مند بود، ابتدا با بياني طنز تصريح كرد كه انگار مشتري ادبيات كمتر از سينماست.
اين كارگردان و داستان‌نويس در ادامه يادآور شد: نوشتن رمان برايم خيلي سخت بود و تمرين‌هايي هم غير از فيلم‌نوشت نداشتم. در واقع نسبت به چگونگي اتفاق افتادن رمان وقوف نداشتم و همين‌طور كه رمان نگارش مي‌يافت، مي‌ديدم كه طرح اوليه «جسدهاي شيشه‌اي» وسيع‌تر مي‌شود. تكنيك‌هاي «جسدهاي شيشه‌اي» از دل خودش بيرون مي‌آمد و با واژه‌بندي‌هايي كه رقم مي‌خورد، صورت و مفهوم رمان ساخته مي‌شد و من در اين فرايند به تجربه دريافتم صورت و مفهوم يك‌جا زاييده مي‌شود.
او خاطرنشان كرد: لغزش به سمت شيوه‌گري، چيزي از مفهوم باقي نمي‌گذارد. شيوه‌گري به‌هم‌ريز است و من اين را در سينما در 22سالگي كه اولين فيلمم را شروع كردم، به تجربه دريافتم.
كيميايي همچنين متذكر شد: مهم‌ترين چيزي كه در «جسدهاي شيشه‌اي» بايد تحقق پيدا مي‌كرد، زبان بود. زبان در اين اثر، چه آنجا كه قصه روايت مي‌شد و چه آن‌جايي كه شخصيت‌ها ديالوگ داشتند، مي‌بايست به يك‌دستي مي‌رسيد و البته هرچقدر جلو‌تر مي‌رفتم، برايم دشوارتر بود.
طوسي در ادامه به زبان پرتكلف رمان «حسد» كيميايي اشاره كرد و با بيان اين مطلب كه زبان در رمان «حسد» برخلاف «جسدهاي شيشه‌اي» قابل دسترسي نيست، علت اين موضوع را از كيميايي پرسيد، كه او در پاسخ گفت: مشكلي كه در رمان «حسد» با آن روبه‌رو بودم، اين بود كه به واقع نمي‌دانستم عين‌القضات فارسي معمول را چطور حرف مي‌زده و در اين‌باره چيزي در دست نبود. طبيعي بود كه اين زبان ساخته شود و مشكل هم همين‌جا بود. براي يافتن و تحقق زبان محاوره‌اي كهن سعي كردم از شعرها و برخي نوشته‌هاي باقيمانده بهره گيرم. با اين حال، چيز خاص و اثر خاصي وجود ندارد كه به زبان محاوره‌اي تاريخي نزديك باشد و از اين‌روست كه زبان در رمان «حسد» با «جسدهاي شيشه‌اي» متفاوت است.
طوسي در ادامه نشست با استناد به آثار سينمايي مسعود كيميايي و بازخواني برخي از ديالوگ‌هاي فيلم‌هاي اين كارگردان، بر وجوه اشتراك زبان در آثار ادبيات داستاني و سينمايي او تأكيد كرد.
مسعود كيميايي هم گفت: واژه‌ها وقتي تركيب مي‌شوند، تصوير‌هاي بي‌شماري مي‌سازند كه چشم آن‌ها را نديده است و تنها ذهن مي‌تواند آن‌ها را ببيند. دنياي واژه‌ها به تصوير و زاده شدن تصاوير كمك مي‌كند. يادمان باشد با ذهن ديدن تفاوتي جدي با چشم ديدن دارد و حالا اگر اين دو جريان به هم نزديك نشوند، سينما و آثار ادبي دچار مشكل مي‌شوند.
جمشيد ارجمند نيز ديالوگ‌نويسي را يكي از تخصص‌هاي مسعود كيميايي دانست كه براي خودش سبكي مشخص دارد و در توضيح اين موضوع گفت: همچنان كه در شعر يك منطق زبان شاعرانه وجود دارد، در فيلم هم منطق مخصوص خودش هست. در واقع ديالوگ‌هاي مسعود كيميايي از منطق زباني شاعرانه و ديالوگ‌نويسي پيروي مي‌كند و به اعتقاد من، ديالوگ‌هايي را كه كيميايي جا انداخته است، نمي‌توان در سينماي دنيا سراغ گرفت. كيميايي ديالوگ‌نويسي را جدي گرفت و با استفاده از ابزار زبان چنان جملات را در جايگاه تصويري قرار داده كه به صورت نوع خاصي از گفتار درآمده و طبيعي است كه اين سبك كيميايي رفته‌رفته به سبكي فراگير تبديل مي‌شود.
اين مترجم افزود: كيميايي آنچه را در رمان «حسد» رقم زده، از سويي ناشي از تجربه وي در استفاده موفق از زبان براي ديالوگ‌نويسي دانست و از سويي هم محصول خلاقيت اين هنرمند.
نشست نقد و بررسي آثار داستاني مسعود كيميايي با انتقاد جواد طوسي از نبود توجه نويسندگان و منتقدان ادبي به رمان «جسدهاي شيشه‌اي» دنبال شد و اين منتقد سينما با تأكيد بر توجه جامعه و فضاي روشنفكري به آثار ادبيات داستاني كيميايي، متذكر شد: چرا هنگامي كه مي‌خواهيم ديگري را نقد كنيم، مسائل شخصي را دخيل مي‌كنيم و نگاه تحليل‌گر تحت‌الشعاع واكنش‌هاي شخصي قرار مي‌گيرد؟
اين منتقد با اشاره به رويكرد‌هاي اجتماعي - سياسي رمان‌هاي كيميايي، از ارجمند درباره اين‌كه چگونه در چنين آثاري اجتماعي تحقق فضاي سورئال امكان‌پذير است، پرسيد، كه ارجمند در پاسخ، يادآور شد: اتفاق‌هاي سورئال در رمان‌هاي كيميايي به شكلي باور‌پذير رقم مي‌خورد. از سويي، اين نويسنده در آثارش، بويژه در رمان «جسدهاي شيشه‌اي»، زبان را آگاهانه و زيركانه دخالت داده است كه اين زمينه باور‌پذيري اتفاق‌هاي سورئال را در آثار وي فراهم مي‌آورد.
در ادامه اين نشست، مسعود كيميايي به پرسش‌هاي حاضران پاسخ داد و در پاسخ به نقدي كه درباره سينماي وي عنوان شد و سينماي او را تحت تأثير سينماي وسترن توصيف كرد، گفت: البته كه سينما را از وسترن آموخته‌ايم. ضمن اين‌كه سينما براي ما نبوده است، دوربين هم براي ما نبوده است. سينما از غرب آمده؛ اما ما تلاش كرديم با اين ابزار آمده از غرب، حرف خودمان را بزنيم و فيلم‌هاي خودمان را بسازيم.
او همچنين در پاسخ به سؤالي درباره تجربه‌هاي مبارزاتي‌اش و بازتاب آن در رمان «جسدهاي شيشه‌اي» گفت: بخشي از آنچه روايت شده، معطوف به تجربه‌هاي خودم در مبارزه در سال‌هاي قبل از انقلاب بوده و در بخش ديگر هم سعي شده تحقيقاتي دقيق صورت گيرد.
كيميايي سپس در تبيين نسبتش با مسأله سينماي ديجيتال و يا ادبيات ديجيتال كه از سوي مخاطبي طرح شد، گفت: تكليف نسل من با قضيه ديجيتال معلوم نيست. من در فضاي بيرون از ديجيتال، آبي را آبي مي‌بينم، سبز را سبز مي‌بينم.
در نشست نقد و بررسي آثار داستاني مسعود كيميايي، نماآهنگي با عنوان «نيم قرن يك مرد» نمايش داده شده كه در آن، فيلم‌شناسي بخش‌هايي از ساخته‌هاي كيميايي ارائه شد.